23 lipca 1944 roku zakończył się jeden z najtragiczniejszych rozdziałów okupacji niemieckiej. Tego dnia żołnierze Armii Czerwonej wyzwolili niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny i zagłady KL Lublin. Na jego terenie zastali komory gazowe, krematorium, baraki oraz tysiące przedmiotów należących do więźniów – dowody niewyobrażalnych zbrodni.
Miał pochłonąć setki tysięcy ludzi
Nazwa właściwa obozu brzmiała KL Lublin i tak obóz był nazywany oficjalnie od 1943 roku. Potoczna nazwa „Majdanek” (w języku hebrajskim מיידנק) pochodzi od dzielnicy Lublina (Majdan Tatarski) i powstała pośród mieszkańców Generalnego Gubernatorstwa. Nazwy „Majdanek” używali jednak niekiedy w oficjalnych dokumentach również i sami Niemcy.
Przerażające plany
Obóz został założony jesienią 1941 roku z rozkazu Heinricha Himmlera.(Reichsführera SS). Decyzję o jego utworzeniu podjął w związku z planami germanizacji i kolonizacji Europy Wschodniej, a sam obóz miał pierwotnie służyć jako zaplecze siły roboczej Początkowo przeznaczony był dla radzieckich jeńców wojennych, jednak szybko stał się jednym z największych obozów koncentracyjnych i miejsc masowej zagłady na okupowanych ziemiach polskich.
Początkowo planowano budowę niewielkiego, pierwszego odcinka obozu, przeznaczonego dla 5–6 tysięcy więźniów. Niemieckie władze wydały jednak rozkaz natychmiastowej budowy obozu jenieckiego, który miał pomieścić aż 50 tysięcy jeńców. Projekt zakładał wzniesienie 236 baraków, z czego 207 miało pełnić funkcję więźniarską.
Przy budowie pracowali Żydzi oraz jeńcy wojenni. Już zimą 1942 roku rozpoczęto opracowywanie planów dalszej rozbudowy kompleksu. Druga część obozu miała zapewnić miejsce dla kolejnych 150 tysięcy więźniów, a pod inwestycję zarezerwowano teren o powierzchni 516 hektarów.
W trzeciej części kompleksu planowano utworzenie zakładów odzieżowych Bekleidungswerke der Waffen-SS. Oprócz infrastruktury krawieckiej, kuśnierskiej i trykotarskiej miały tam powstać również baraki mogące pomieścić około 40 tysięcy więźniów.
Docelowo kompleks obozowy miał pomieścić około 250 tysięcy więźniów, jednak z powodu trudności wojennych i ograniczonej przepustowości linii kolejowej zrealizowano jedynie około jedną piątą tych planów.
Powstało sześć pól więźniarskich (I–VI), z których część przeznaczano dla określonych grup, m.in. kobiet osadzonych od października 1942 roku. Na polu V planowano również utworzenie obozu dla dzieci, lecz projekt nie został zrealizowany, choć najmłodsze dzieci pozostawiano przy matkach. W sierpniu 1942 roku rozpoczęto budowę komór gazowych, ukończoną dwa miesiące później. Na Majdanku działały dwie komory gazowe wykorzystujące gaz z butli oraz Cyklon B, zlokalizowane w pobliżu łaźni, a nie krematorium, co miało ułatwiać ukrycie rzeczywistego celu prowadzonych tam więźniów.
Kim byli ludzie uwięzieni na Majdanku?
Przez Majdanek przeszło około 150 tysięcy więźniów z blisko 30 krajów Europy.
Udział dzieci poniżej 15 roku życia był na Majdanku bardzo wysoki i osiągał 6%.
Więziono tu przede wszystkim Polaków, Żydów, jeńców radzieckich, a także Białorusinów, Ukraińców, Czechów, Francuzów i przedstawicieli innych narodowości.
Transporty więźniów kierowane były z więzień, innych obozów oraz z gett. Większość przybywała pociągami towarowymi. Więźniowie byli podzieleni na kategorie, wśród których najliczniejszą byli tzw. polityczni. Specyfiką Majdanka była niska numeracja, utrzymywana w granicach 20 000. Numery po zmarłych były używane przez następnych. Najgorsze warunki panowały w najbardziej zatłoczonych barakach żydowskich.
Szacuje się, że przez obóz przeszło w granicach od około 200 do 500 Romów.
Wśród więźniów znajdowała się także grupa co najmniej 57 Świadków Jehowy, w tym Polacy, Niemcy i inne narodowości, oznaczanych fioletowym trójkątem. Trafili tu za odmowę służby wojskowej, złożenia przysięgi Hitlerowi oraz podporządkowania się nazistowskiej ideologii.
Liczby kryjące ludzkie tragedie
Historycy szacują, że na Majdanku zamordowano około 78 tysięcy osób, w tym blisko 59 tysięcy Żydów. Ofiary ginęły w komorach gazowych, podczas masowych egzekucji, z głodu, chorób oraz niewolniczej pracy.
KL Lublin posiadał sieć 11 podobozów i obozów pracy, m.in. w Budzyniu, Bliżynie, Radomiu, Warszawie oraz Lublinie, gdzie więźniowie byli wykorzystywani do ciężkiej pracy na rzecz niemieckiej machiny wojennej.
„Upiększ swój dom”
Wiosną 1943 roku w niemieckim obozie koncentracyjnym na Majdanku przeprowadzono akcję „Schmücke dein Heim” („Upiększ swój dom”), której celem było stworzenie pozorów poprawy warunków życia więźniów przed planowaną wizytą Międzynarodowego Czerwonego Krzyża. W ramach tych działań wymieniono stare puszki na miski, rozdano koce oraz zadbano o estetyczny wygląd baraków i starannie pościelone prycze. Zmiany te miały wyłącznie charakter propagandowy i nie oznaczały rzeczywistej poprawy sytuacji więźniów.
Kolumna Trzech Orłów (fot. wikimedia)
Albin Maria Boniecki, więzień Majdanka, za zgodą władz obozu stworzył wraz ze Stanisławem Zelentem i Romualdem Sztabą projekt kolumny, która miała służyć jako pretekst do ratowania wycieńczonych więźniów. Monument powstał z rury kanalizacyjnej i symbolizował pamięć o ofiarach obozu, a w jego wnętrzu umieszczono prochy zmarłych więźniów. Zwieńczenie kolumny z urną i figurami ptaków symbolizowało wolność, siłę oraz jedność. Po wojnie pomnik został odrestaurowany, a jego pierwotny wygląd przywrócono dzięki staraniom Bonieckiego i późniejszej konserwacji muzeum.
„Erntefest” – w kilka godzin zginęło 18 tysięcy Żydów
Jednym z najtragiczniejszych wydarzeń była akcja „Erntefest” („Dożynki”) z 3 listopada 1943 roku. Tego dnia Niemcy zamordowali na Majdanku i w pobliskich obozach około 18 tysięcy Żydów, dokonując największej jednorazowej egzekucji podczas II wojny światowej.
Reklama
Nie zdążyli zatrzeć śladów
Latem 1944 roku Niemcy rozpoczęli ewakuację obozu i próbowali zatrzeć ślady swoich zbrodni. Nie zdążyli jednak zniszczyć całej infrastruktury. 23 lipca 1944 roku Majdanek został wyzwolony. Był pierwszym dużym niemieckim obozem koncentracyjnym, który alianci zdobyli w niemal nienaruszonym stanie, dzięki czemu świat mógł zobaczyć skalę nazistowskich zbrodni.
Pamięć
Państwowe Muzeum na Majdanku powstało już jesienią 1944 roku na części terenu byłego obozu koncentracyjnego, było zatem pierwszą tego typu instytucją na świecie. Dziś jest miejscem pamięci o dziesiątkach tysięcy ofiar. Zachowane baraki, komory gazowe, krematorium i Mauzoleum z prochami pomordowanych przypominają kolejnym pokoleniom, jak tragiczne skutki niosą nienawiść, fanatyzm i totalitaryzm.
Od 2004 roku oddziałem zamiejscowym PMM jest Muzeum – Miejsce Pamięci w Bełżcu, a od 2012 roku – Muzeum Byłego Obozu Zagłady w Sobiborze. Wstęp do Muzeum (w tym na wszystkie wystawy) jest bezpłatny.
Niemiecki obóz Majdanek w latach II wojny światowej. Fotografia ze zbiorow Muzeum w Majdanku, wykonana 24 czerwca 1944 z samolotu wywiadowczego. (fot. wikimedia)