Powstał w niewielkim Rakowie, a jego idee mogły wyprzedzić epokę. Katechizm Rakowski, najważniejsze dzieło Braci Polskich, stał się jednym z symboli walki o wolność sumienia i religijną tolerancję.
Kiedy mowa o korzeniach nowoczesnej demokracji i wolności religijnej, najczęściej wskazuje się na filozofów Oświecenia, angielskich myślicieli czy Ojców Założycieli Stanów Zjednoczonych. Rzadziej przypomina się, że już na początku XVII wieku w Rzeczypospolitej Obojga Narodów powstał dokument, który zawierał wiele idei wyprzedzających swoją epokę.
Mowa o Katechizmie Rakowskim, opublikowanym w 1605 roku w Rakowie – mieście będącym jednym z najważniejszych ośrodków Braci Polskich, zwanych również arianami lub socynianami.
Szlaki Ariańskie – podróż śladami Braci Polskich
Czym był Katechizm Rakowski?
Katechizm Rakowski stanowił oficjalne wyznanie wiary braci polskich – wspólnoty protestanckiej wywodzącej się z reformacji, która odrzucała dogmat Trójcy Świętej, podkreślała rolę rozumu w interpretacji Biblii oraz sprzeciwiała się przymusowi religijnemu.
Nad jego powstaniem pracowali Piotr Stoiński młodszy, Hieronim Moskorzowski, Jan Völkel i Walenty Smalec. Ogromny wpływ na jego treść miał włoski teolog Faust Socyn, od którego nazwiska pochodzi określenie „socynianizm”. Socyn zmarł w 1604 roku, zanim ukończono dzieło, dlatego ostateczną redakcję przygotowali jego współpracownicy.
Pierwsze wydanie ukazało się po polsku w 1605 roku, a cztery lata później wydano wersję łacińską, dzięki której tekst zaczął krążyć po Europie.
Dlaczego był tak kontrowersyjny?
Dla XVII-wiecznej Europy poglądy zawarte w Katechizmie były niezwykle odważne.
Bracia Polscy na podstawie Biblii:
- odrzucali dogmat Trójcy Świętej,
- sprzeciwiali się prześladowaniom religijnym,
- podkreślali wolność sumienia,
- uważali, że wiara nie może być narzucana przez państwo,
- akcentowali odpowiedzialność jednostki oraz znaczenie rozumu.
Kościół postrzegali przede wszystkim jako wspólnotę wierzących, a nie hierarchiczną instytucję. Takie poglądy spotkały się z ostrą krytyką zarówno Kościoła katolickiego, jak i większości wyznań protestanckich.
Od Rakowa do Anglii
Choć po wygnaniu Braci Polskich z Rzeczypospolitej w 1658 roku ich ośrodki przestały istnieć, idee socyniańskie nie zniknęły.
Łacińskie wydanie Katechizmu trafiło do Europy Zachodniej, szczególnie do Anglii i Niderlandów. W 1652 roku ukazał się angielski przekład, wiązany z Johnem Biddle’em – jednym z najwybitniejszych angielskich antytrynitarzy. Dwa lata później opublikował on własny katechizm rozwijający podobne idee.
W 1652 roku Katechizm Rakowski był przedmiotem debaty w parlamencie brytyjskim. 10 lutego zaprezentowano go w Izbie Gmin jako dowód jawnej działalności Braci Polskich. Izba wyznaczyła komitet dla zbadania sprawy i ukarania winnych, a następnie nakazała spalić wszystkie dostępne egzemplarze. Dokonano tego 6 i 8 kwietnia tegoż roku.
Socynianizm stał się jednym z nurtów oddziałujących na rozwój nowożytnej refleksji nad tolerancją religijną i relacjami między państwem a Kościołem.
Czy Katechizm Rakowski wpłynął na Konstytucję USA?
To pytanie od lat budzi zainteresowanie historyków.
Niektórzy badacze, w tym prof. Wawrzyniec Konarski, wskazują, że idee braci polskich mogły pośrednio oddziaływać na środowiska intelektualne, z których wywodzili się amerykańscy Ojcowie Założyciele. W literaturze pojawia się również hipoteza, że Thomas Jefferson znał pisma socyniańskie lub ich omówienia.
Nie zachowały się jednak jednoznaczne dowody potwierdzające, że Jefferson korzystał bezpośrednio z Katechizmu Rakowskiego podczas prac nad amerykańskim systemem konstytucyjnym. Historycy są zgodni natomiast, że idee socyniańskie były obecne w europejskiej debacie o tolerancji religijnej i mogły oddziaływać pośrednio na myśl oświeceniową.
Wolność sumienia jako wspólna idea
Pierwsza Poprawka do Konstytucji Stanów Zjednoczonych, przyjęta w 1791 roku, gwarantuje wolność religii, słowa, prasy, zgromadzeń i petycji do władz.
Choć nie można jednoznacznie wskazać Katechizmu Rakowskiego jako bezpośredniego źródła tych zapisów, wielu historyków zwraca uwagę na podobieństwo podstawowych zasad: odrzucenie przymusu religijnego, ochronę wolności sumienia oraz przekonanie, że państwo nie powinno narzucać obywatelom jednej religii.
Dziedzictwo Braci Polskich
Bracia Polscy należeli do najbardziej oryginalnych ruchów religijnych XVI i XVII wieku. Ich szkoła w Rakowie oraz działalność wydawnicza uczyniły z niewielkiego miasta ważny ośrodek europejskiej myśli reformacyjnej.
Choć wspólnota została wygnana z Rzeczypospolitej, jej idee przetrwały dzięki publikacjom rozpowszechnianym w Europie. Wpływały na rozwój unitarianizmu, debat o tolerancji religijnej oraz nowoczesnego rozumienia wolności sumienia.
Katechizm wymieniony jest przez UNESCO jako jedno z najważniejszych dzieł w historii ludzkości. W Polsce Katechizm został na długo zapomniany wraz z wygnaniem braci polskich w 1658 roku.
Dlaczego warto pamiętać o Katechizmie Rakowskim?
Historia Katechizmu Rakowskiego pokazuje, że Rzeczpospolita była miejscem narodzin idei, które wyprzedzały swoją epokę. Choć nie można z całą pewnością stwierdzić, że dokument ten stał się bezpośrednią inspiracją dla twórców Konstytucji USA, bez wątpienia należał do najważniejszych dzieł europejskiej reformacji radykalnej i odegrał istotną rolę w rozwoju myśli o tolerancji religijnej.
To jedno z tych dzieł polskiej historii, które pozostaje mało znane, mimo że jego znaczenie wykracza daleko poza granice dawnej Rzeczypospolitej.
